«Εις μνημόσυνον αιώνιον έσται δίκαιος»
Γράφει ο Σωτήρης Γκλαβάς, πρώην Πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής
Έφυγε από τη ζωή ο αείμνηστος Γεώργιος Σουφλιάς που διετέλεσε και Υπουργός Παιδείας την περίοδο 1991-1993. Για τον πολιτικό Σουφλιά και την προσφορά τους στους διάφορους τομείς που προέστη υπάρχουν άλλοι περισσότεροι επαΐοντες για να μιλήσουν. Γι’ αυτό θα περιοριστώ στο αποτύπωμά του στην εκπαίδευση.
Σταχυολογώντας από κείμενά του, θα επισημάνω μερικές βασικές σκέψεις-απόψεις του για την παιδεία, ενδεικτικές του οράματός του για τον τόπο, όπως αυτές διατυπώθηκαν σε σχετικές τοποθετήσεις του. Ο Σουφλιάς θεωρούσε ότι οι συγκρούσεις και η ωμή βία που εμφανίζονται στην παγκόσμια πραγματικότητα για λόγους εθνικιστικούς, θρησκευτικούς, οικονομικούς, ή πολιτικοϊδεολογικούς, τα σύνορα που πέφτουν, τα καθεστώτα που άλλαξαν ή αλλάζουν, η Ευρώπη χωρίς σύνορα, απαιτούν μια κοινωνία αξιών, την κοινωνία του λογικού στοχασμού και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της εκπαίδευσης. Στην εποχή που επικρατεί μια ευρύτερη σύγχυση ιδεών και εννοιών και μια αμφισβήτηση των πάντων και πάλι η παιδεία έχει να προσφέρει λύσεις. Να προσφέρει, δηλαδή, ένα πρότυπο, το οποίο στηρίζεται στον άνθρωπο και στην ανθρωπιά καθώς και στην ολόπλευρη καλλιέργειά του μέσα από μια γενική παιδεία. Μόνο έτσι η Ευρώπη μπορεί να λειτουργήσει ως προωθητική δύναμη, ως μοχλός συνεργασίας, φιλίας και συναδέλφωσης των λαών της γης.
Ό,τι αποκαλούμε “ευρωπαϊκή διάσταση”, “παγκόσμια διάσταση”, στην Παιδεία δεν μπορεί παρά να είναι ένα όραμα κοινών παιδευτικών στόχων, στους οποίους πρέπει να κατατείνουν και να προσανατολίζονται όλοι οι πολίτες της Ευρώπης χωρίς σύνορα. Πρέπει να “αναστηθούν” και να αποκατασταθούν οι θεσμοί και οι αξίες μέσα από την παιδεία και την κοινωνική ευαισθητοποίηση. Να ξεπεραστεί η ιδιοτέλεια, να επικρατήσει η πίστη στο συλλογικό, στο παγκόσμιο συμφέρον, στην πανανθρώπινη ιδέα. Χρειαζόμαστε μια παιδεία που θα αναπτύσσει όλες τις πλευρές της προσωπικότητας του ανθρώπου και θα οξύνει την κρίση και τη σκέψη του, θα καλλιεργεί τη δημοκρατική στάση, τον σεβασμό προς την αντίθετη, τη διαφορετική άποψη, που θα αντιμετωπίζει τις προκλήσεις της νέας τεχνολογίας και θα οδηγεί στη συνεργασία λαών και πολιτισμών με αποτέλεσμα την κατοχύρωση της παγκόσμιας ειρήνης και τον σεβασμό στους διεθνείς οργανισμούς και θεσμούς.
Επί Υπουργού Παιδείας του Γεωργίου Σουφλιά – μετά από έναν ευρύτατο διάλογο, μέσα από συγκεκριμένα ερωτηματολόγια που συμπληρώθηκαν από την εκπαιδευτική κοινότητα – εκπονήθηκε και εφαρμόσθηκε ένα ολοκληρωμένο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που επεκτεινόταν σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης: την πρωτοβάθμια, τη δευτεροβάθμια, την τριτοβάθμια και τη μεταδευτεροβάθμια επαγγελματική κατάρτιση, ενώ κάλυπτε όλες τις παραμέτρους που συνεισφέρουν στην ουσιαστική βελτίωση της ποιότητας του εκπαιδευτικού συστήματος: τους εκπαιδευτικούς, τα μέσα και τις μεθόδους της εκπαίδευσης, το περιεχόμενο σπουδών και την υλικοτεχνική υποδομή. Η μεταρρύθμιση αυτή δεν αντιμετώπιζε μεμονωμένα θέματα όπως στο παρελθόν, αλλά δρομολογούσε ριζικές αλλαγές, βάσει ενός καλά μελετημένου και συστηματικού προγράμματος.
Με την εφαρμογή του προγράμματος αυτού, που το διέκρινε τόλμη και ρεαλισμός, η χώρα μας θα αποκτούσε μια πρωτοποριακή και αποτελεσματική εκπαίδευση που θα ανταποκρινόταν στην πρόκληση της Ενωμένης Ευρώπης και του διεθνούς ανταγωνισμού του 21ου αιώνα.
Ειδικότερα: Θεσμοθετήθηκε η υποχρεωτική εισαγωγική και περιοδική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ένα αντικειμενικό σύστημα επιλογής των στελεχών της εκπαίδευσης, η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και του εκπαιδευτικού έργου και νέο σύστημα αξιολόγησης μαθητών της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (με την εισαγωγή των γραπτών ανακεφαλαιωτικών εξετάσεων από την Ε’ Δημοτικού και τις γραπτές εξετάσεις τον Ιανουάριο και τον Ιούνιο στο Γυμνάσιο).
Επίσης εισήχθη η πληροφορική (με τη σύσταση αντίστοιχου κλάδου εκπαιδευτικών) και οι νέες τεχνολογίες στα σχολεία. Έγινε ριζική αλλαγή στο σύστημα διδασκαλίας των ξένων γλωσσών και μάλιστα με εισαγωγή δεύτερης ξένης γλώσσας ως υποχρεωτικής, καθιερώθηκαν οι σχολικές δραστηριότητες, δημιουργήθηκαν τα Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και οι Συμβουλευτικοί Σταθμοί Νέων και βελτιώθηκε η υλικοτεχνική υποδομή. Τέλος, καθιερώθηκε Σύστημα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης με την ίδρυση των Ινστιτούτων Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (ΙΕΚ) που κάλυψαν ένα τεράστιο κενό μεταξύ Λυκείου και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης και αναδιοργανώθηκαν τα Πανεπιστήμια.
Από τα παραπάνω κρίνω σκόπιμο να κάνω αναλυτικότερη αναφορά στα παρακάτω:
1. Επιμόρφωση των εκπαιδευτικών
Με το σύστημα επιμόρφωσης, που καθιερώθηκε και άρχισε να υλοποιείται από το 1992, θεσπίστηκαν: α) η υποχρεωτική τρίμηνη περιοδική επιμόρφωση των υπηρετούντων εκπαιδευτικών και β) η εισαγωγική επιμόρφωση όλων των νεοδιοριζομένων. Επίσης προβλέπονταν πολλές δυνατότητες και κίνητρα για προαιρετική επιμόρφωση και φυσικά για μετεκπαίδευση των εκπαιδευτικών.
Από τον Σεπτέμβριο του 1992 λειτούργησαν 16 Περιφερειακά Επιμορφωτικά Κέντρα (Π.Ε.Κ.) σ’ όλη την Ελλάδα, όπου επιμορφώνονταν 12.000 εκπαιδευτικοί κάθε χρόνο.
Εάν συνεχιζόταν αυτό το σύστημα επιμόρφωσης, θα ήταν δυνατόν να επιμορφώνονται όλοι οι εκπαιδευτικοί, περιοδικώς κάθε 6-7 χρόνια. Δυστυχώς το σύστημα καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από «προχειροστημένες επιμορφώσειςς ελευθέρων μαθημάτων» (όπως επιτυχώς γράφτηκε).
2. Διοίκηση σχολείων – επιλογή στελεχών της εκπαίδευσης
Όλοι παραδέχονται σήμερα ότι υπάρχει στα σχολεία ένα καθεστώς ισοπεδωτικής νοοτροπίας. Ο Διευθυντής με θητεία, δεν έχει αρμοδιότητες, αλλά μόνο ευθύνες. Δεν υπάρχει συνέχεια στη διοίκηση και πολλές φορές το σχολείο παραμένει ακέφαλο.
Με τον νόμο 2043/92 καθιερώθηκαν αντικειμενικά, μετρήσιμα και αξιοκρατικά κριτήρια επιλογής των στελεχών της εκπαίδευσης, που αντικατέστησαν τα παλαιά ομιχλώδη (κοινωνική προσφορά κ.ά.) και εξασφάλιζαν την αξιοκρατική επιλογή των στελεχών της εκπαίδευσης, ενώ δίνονταν κίνητρα (όπως η μονιμοποίηση στον βαθμό του Διευθυντή και του Προϊσταμένου Δ/νσης ή Γραφείου), ώστε να υπάρχει ενδιαφέρον από τους καλύτερους να γίνουν διευθυντικά στελέχη. Τα κριτήρια αυτά καταργήθηκαν με τον νόμο 2188/94.
3. Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού και του εκπαιδευτικού έργου
Μία σωστή εκπαιδευτική πολιτική είναι αναγκαίο όχι μόνο να θέτει στόχους, αλλά και να ελέγχει κατά πόσο τα αποτελέσματα ανταποκρίνονται σ’ αυτούς.
Το 1993 με Προεδρικό Διάταγμα (491/93) καθιερώθηκε αντικειμενικό σύστημα αξιολόγησης του εκπαιδευτικού. Μια διαδικασία που απέβλεπε πρώτιστα στο να τον βοηθήσει στο έργο του. Θεσπίστηκαν αντικειμενικά κριτήρια αξιολόγησης του εκπαιδευτικού, ενώ παράλληλα καθιερωνόταν η αυτοαξιολόγηση του εκπαιδευτικού και της σχολικής μονάδας καθώς και σύστημα αξιολόγησης του εκπαιδευτικού έργου σε πανελλαδικό επίπεδο (εν έτει 2026 ακόμα είναι ζητούμενα) . Και αυτό το Διάταγμα καταργήθηκε τον Οκτώβριο του 1993 (και μάλιστα με τηλεγραφική εγκύκλιο!) με αποτέλεσμα στην εκπαίδευση 33 χρόνια μετά σχεδόν κανένας και για τίποτα δεν αξιολογείται ουσιαστικά, δεν επαινείται και δεν αμείβεται ξεχωριστά.
4. Η Πληροφορική στα σχολεία
Η ταχύτατη εξέλιξη της τεχνολογίας δημιούργησε νέες τεχνικές και μεθόδους διδασκαλίας και η βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας είναι σημαντική για την αύξηση της αποτελεσματικότητας της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε όλα τα μαθήματα.
Για τον σκοπό αυτό καθιερώθηκε για πρώτη φορά Κλάδος Πληροφορικής στα σχολεία, διορίστηκαν 600 εκπαιδευτικοί ειδικότητας, δημιουργήθηκαν και εξοπλίστηκαν πάνω από χίλια τετρακόσια εργαστήρια σχολείων με 6.500 υπολογιστές, με προοπτική το πρόγραμμα να καλύψει όλα τα σχολεία.
5. Η ελληνική γλώσσα
Η γλώσσα δεν είναι μόνο μέσο έκφρασης, αλλά και εργαλείο σκέψης, η δε διαχρονική γνώση της Ελληνικής αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της εθνικής μας ταυτότητας, αλλά και βασική προϋπόθεση για την καλύτερη γνώση της σύγχρονης ελληνικής. Η πλήρης αποκοπή των μαθητών από κάθε επαφή με την ιστορική ενιαία γλωσσική μας παράδοση είχε ως αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στη χρήση και κατανόηση της σύγχρονης γλώσσας. Για όλους αυτούς τους λόγους καθιερώθηκε να διδάσκονται οι μαθητές από την Α’ Γυμνασίου, με νέα σύγχρονη διδακτική μέθοδο και νέα βιβλία, τις παλαιότερες μορφές της γλώσσας μας (αρχαίας, βυζαντινής και λόγιας).
6. Οι ξένες γλώσσες
Όλοι γνωρίζουμε τη σημασία που έxουν οι ξένες γλώσσες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σ’ ένα κόσμο χωρίς σύνορα. Γι’ αυτό αναδιαρθρώθηκε το σύστημα διδασκαλίας ξένων γλωσσών στα σχολεία, έτσι ώστε να δίνεται η ευκαιρία σε όλα τα παιδιά για τη σωστή εκμάθησή τους μέσα στο σχολείο. Συγκεκριμένα: εισήχθη η υποχρεωτική διδασκαλία της Αγγλικής γλώσσας από την Δ’ τάξη Δημοτικού σε όλα τα σχολεία και η υποχρεωτική διδασκαλία και δεύτερης ξένης γλώσσας (Γαλλικά κατά κύριο λόγο ή Γερμανικά) από την Α’ Γυμνασίου. Έτσι τελειώνοντας το Λύκειο όλοι οι μαθητές θα μπορούσαν να γνωρίζουν δύο ξένες γλώσσες, ανεξάρτητα από τον τόπο που κατοικούν και την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς τους. Για τον σκοπό αυτό διορίστηκαν 2.000 μόνιμοι καθηγητές Αγγλικής και αυξήθηκε ο αριθμός των καθηγητών της Γαλλικής.
7. Η Περιβαλλοντικής Εκπαίδευση
Πραγματοποιήθηκε η εισαγωγή της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στα σχολεία της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ψηφίστηκαν οι απαραίτητες διατάξεις νόμου, ορίστηκαν εκπαιδευτικοί ως υπεύθυνοι για την περιβαλλοντική εκπαίδευση (δύο σε κάθε διεύθυνση εκπαιδεύσεως), εκδόθηκαν σχετικά βιβλία, δόθηκαν κίνητρα σε εκπαιδευτικούς για την εφαρμογή σχετικών προγραμμάτων στα σχολεία και στηρίχτηκαν οικονομικά τα προγράμματα αυτά.
Βασική καινοτομία ήταν η θεσμοθέτηση και λειτουργία των Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΚΠΕ) τα οποία επισκέπτονταν χιλιάδες μαθητές οι οποίο ευσθητοποίηθηκαν και ενημερώθηκαν για τον τρόπο εφαρμογής των σχετικών προγραμμάτων. Μάλιστα εγκαινιάζοντας ο Σουφλιάς το πρώτο ΚΠΕ στην Κλειτορία Καλαβρύτων απελευθέρωσε, ως μία κίνηση υψηλού συμβολισμού, μία λαβωμένη Γερακίνα που είχε νοσηλευτεί και αποθεραπευτεί στο Ελληνικό Κέντρο Περίθαλψης Άγριων Ζώων της Αίγινας. Επίσης θεσμοθετήθηκαν οι 10 πρώτοι Συμβουλευτικοί Σταθμοί Νέων για την προαγωγή προγραμμάτων αγωγής υγείας των μαθητών (από ναρκωτικά, AIDS, κάπνισμα, αλκοόλ κ.ά.). Έτσι θα αντιμετωπίζονταν χρονίζοντα κοινωνικά προβλήματα και μάλιστα στον χώρο της νεολαίας.
8. Το σύστημα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης
Μια μεγάλη τομή που θα μπορούσε να αλλάξει σταδιακά την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας είναι η δημιουργία των Ινστιτούτων Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΙΕΚ) που αποτέλεσαν ό,τι πιο σύγχρονο στον Ευρωπαϊκό χώρο στον τομέα αυτό. Φτιάχτηκαν 37 δημόσια ΙΕΚ, σε όλες τις μεγάλες πόλεις, μέσα σε δύο χρόνια. Με τα ΙΕΚ καλύφθηκε το μεγάλο κενό που υπήρχε ανάμεσα στο Λύκειο και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και έτσι δινόταν διέξοδος στο αδιέξοδο χιλιάδων παιδιών κάθε χρόνο, που δεν εισάγονταν στα ΑΕΙ και στα ΤΕΙ εφοδιάζοντάς τα με ουσιαστικά επαγγελματικά εφόδια και αναγνωρισμένους επαγγελματικούς τίτλους στην Ελλάδα και στην Ε.Ε. Σύγχρονες ειδικότητες, πανάκριβος εξοπλισμός, επαγγελματικά δικαιώματα, συνεργασία με τους εργαζόμενους και εργοδότες ήταν τα χαρακτηριστικά των ΙΕΚ που δημιούργησαν ήδη μέσα σε ελάχιστο χρόνο μια επανάσταση στα εκπαιδευτικά μας πράγματα. Δυστυχώς, αργότερα και μέχρι σήμερα ο θεσμός εγκαταλείφθηκε στην τύχη του, με εξαίρεση την περίοδο 2019-2024 που ήταν Γενικός Γραμματέας επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης ο Γιώργος Βούτσινος.
9. Η Τριτοβάθμια εκπαίδευση
Όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση με τον νόμο 2083/1992 δημιουργήθηκε το θεσμικό πλαίσιο για ένα σύγχρονο και ανταγωνιστικό Ελληνικό Πανεπιστήμιο του 21ου αιώνα με περισσότερη αξιοκρατία και άμιλλα – μεγαλύτερη αυτοτέλεια και αποτελεσματικότερη οργάνωση – με κατάρτιση Εσωτερικών Κανονισμών – ανάπτυξη μεταπτυχιακών σπουδών και έρευνας (που δεν υπήρχαν μέχρι τότε) – προγραμματισμό αναγκών σε ερευνητικό και διδακτικό προσωπικό – καλύτερη οργάνωση των προπτυχιακών σπουδών – δίκαιο και ολοκληρωμένο σύστημα φοιτητικής μέριμνας – ενίσχυση των περιφερειακών Πανεπιστημίων – αξιολόγηση του έργου των Πανεπιστημίων – ίδρυση Ανοικτού Πανεπιστημίου αλλά και ίδρυση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας με σκοπό την ενίσχυση και προώθηση της Ελληνικής εντός και εκτός Ελλάδος. Αλλά και για τα Τ.Ε.Ι. λήφθηκαν συγκεκριμένα μέτρα που αποσαφήνιζαν ότι «τα Τ.Ε.Ι. μαζί με τα Πανεπιστήμια ανήκουν στον χώρο της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης». Παράλληλα προωθήθηκαν Προεδρικά Διατάγματα που κατοχύρωναν τα επαγγελματικά δικαιώματα 20 ειδικοτήτων.
10. Η σχολική στέγη
Αναπτύχθηκε από το 1991 ένα συστηματικό πρόγραμμα κάλυψης των αναγκών της χώρας σε σχολικά κτίρια, έτσι ώστε το 1996 όλα τα σχολεία μας να λειτουργούν μόνο πρωί σε υπερσύγχρονα κτήρια. Την περίοδο 1991-93 φτιάχτηκαν 9.000 νέες αίθουσες που κάλυψαν τις ανάγκες εκατοντάδων σχολείων.
Από τα παραπάνω αναδεικνύεται καθαρά ότι ως Υπουργός Παιδείας ο Σουφλιάς αντιμετώπισε το πρόβλημα της Παιδείας ως πρόβλημα εθνικό, κάνοντας βαθιές τομές όπου και όσο χρειαζόταν, με τη σύνεση που απαιτούν τέτοια μεγάλα θέματα.
Από το έργο του ελάχιστα πράγματα σεβάστηκαν ή συνέχισαν αυτοί που τον διαδέχτηκαν στο Υπουργείο Παιδείας 33 σχεδόν χρόνια από τότε. Στο βωμό της κομματικοποίησης της παιδείας κατήργησαν βασικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές της αντικειμενικής επιλογής των στελεχών της εκπαίδευσης ή της αξιολόγησης των εκπαιδευτικών (που ακόμα είναι ζητούμενο), παραμέλησαν τη λειτουργία των Π.Ε.Κ., υποβάθμισαν τα ΙΕΚ, εγκατέλειψαν τα προγράμματα εκσυγχρονισμού των σχολείων ή εφάρμοσαν πολιτικές που απορρύθμισαν το εκπαιδευτικό σύστημα.
Παράλληλα, ο εκπαιδευτικός, σπρωγμένος στη γωνία, από τη μια βλέπει να σχεδιάζονται «μεταρρυθμίσεις» στου «κασίδι» το κεφάλι χωρίς κανένα προγραμματισμό και χωρίς καμιά δική του ενημέρωση, επιμόρφωση και συμμετοχή, και από την άλλη καθημερινά διαπιστώνει τη διάλυση του σχολείου και την επιδίωξη κομματικοποίησης της εκπαίδευσης.
Θα κλείσω αναφέροντας μία αποφθεγματική ρήση του Σουφλιά: η “αλλαγή δεν είναι ποτέ εύκολο να επιτευχθεί συστηματικά επειδή η αδράνεια είναι η μεγαλύτερη δύναμη στον κόσμο.»
